20 Yaş Dişlerimiz Niçin Öteki Dişlerimizden Bu Kadar Geç Çıkıyor?
![gorsel - HAKANSEYHAN](https://www.hakanseyhan.com/wp-content/uploads/2024/04/gorsel-780x470.png)
Dişlerimiz söz mevzusu olduğunda, oldukça acayip detaylarla karşılaşmamız sürpriz değil. Mesela, son dişlerimizin oluşumunu göreceli olarak oldukça yaşlandıktan sonrasında tamamlıyoruz. Yirmi yaş dişleri, adından da tahmin edilebileceği şeklinde, 20 yaşına yaklaşırken (16-20 yaş aralarında) çıkıyor ve kafi yer olmayabileceği için kimi zaman oldukça garip açılarla çıkabiliyor.
Büyük maymun çeşitleriyle karşılaştırıldığında, insanların azı dişleri hakkaten oldukça geç çıkıyor. Bu mevzuda insanlara yaklaşan tek primat, son azı dişi çiftini 12 yaşlarında çıkartan şempanze. Peki fakat insanlarda durum niçin bu şekilde? Bu, bilim adamlarının uzun süreden beri kafalarını karıştıran bir mevzu. Şimdiyse, Science Advances dergisinde gösterilen bir araştırmada, iki araştırmacı bunu çözmüş olabileceklerini düşünüyor.
Araştırma, “Sonuçlarımız, erişkin primatlarda çiğneme formu üstündeki biyomekanik kısıtlamanın kraniyofasiyal gelişme süresi süresince çalmış olduğu fikrini desteklemektedir. Bu engelleme, azı dişlerinin, genel orofasiyal büyümenin mekanik bağlamında bakıldığında, ortaya çıkma zamanlamasını modüle eden fonksiyonel oklüzyona güvenli bir halde nereden çıkabileceğini düzenler.“
Eğer bu izahat size karışık geldiyse birazcık basitleştirelim… Yirmilik dişlerimiz, çenelerimiz onları güvenli bir halde barındıracak kadar büyük hale gelene kadar büyümüyor. Bu durum mantıklı gözükse de insanoğlu oldukça garip canlılar. Mükemmel büyük beyinlerimiz ve minik, geri çekilen burunlarımız var; tam yetişkinliğe ulaşmamız on seneler alıyor. Primat molarların ortaya çıkışının olağan zamanlamasını bunun şeklinde bir türle eşleştirmeye çalıştığınızda, işlerin karışması oldukça düzgüsel karşılanabilir.
![](https://www.hakanseyhan.com/wp-content/uploads/2021/07/b64.png)
Çalışmanın ortak yazarı Gary Schwartz yapmış olduğu açıklamada, “Muhtemelen genel olarak yavaş yaşam öykülerimiz sebebiyle çenelerimizin oldukça yavaş büyümüş olduğu ortaya çıktı” diyor ve ekliyor: “Kısa yüzlerimizle beraber, [bu] mekanik olarak güvenli bir alanın – ya da uygun bir noktanın – oluşmasını geciktirir ve molar çıkışının oldukça geç yaşlarımıza denk gelmesine niçin olur.“
Bu “mekanik olarak güvenli” uygun nokta iki şeye bağlıdır: Çenelerimizin büyüklüğü ve bununla beraber çiğneme kaslarımızın mekaniği. Çift, oldukça erken çıkan azı dişlerinin, buna hazır olmayan bir boşluk ve çiğneme sistemi ile sonuçlanacağını ve bu erken yirmi yaş dişlerini hakkaten kullanmaya çalışmanın, çene ekleminin zarar görmesine niçin olacağını keşfettiklerini söylüyor.
Bu duyarlı denge, araştırmacılar tarafınca minik lemurlardan gorillere kadar neredeyse iki düzine primat türünde de bulunmuş oldu. Ekip, bu türlerin kafatası ve çiğneme kası gelişiminin 3 boyutlu biyomekanik modellerini oluşturdu ve bu tarz şeyleri hemen sonra her bir hayvandaki çene gelişme oranları ile alakalı bilgilerle birleştirdi. Bu bağlamda, insanların geç ortaya çıkan dişleri oldukça daha anlamlı olmaya başladı.
Araştırma, “Bulgularımız, H. sapiens’te gecikmiş molar çıkışının, orofasiyal büyümede bir yavaşlama ve uzun soluklu bir yavaşlama ile birleştiğinde aşırı yüz retraksiyonunun bir sonucu bulunduğunu gösteriyor” diyor ve şöyleki devam ediyor: “[Bu], azı dişlerinin güvenli bir halde çıkabileceği alveolar boşluğun gecikmiş bir görünümü ile sonuçlanan, uzun çene büyümesi ile ortognatik [hareketli bir çene ile] yüzlerin birleşimidir.“
Keşfin en iyi yanı – en azından gömülü bir yirmilik dişin acısını bilen hepimiz için – klinik diş hekimliği için çıkarımlar. Baş yazar Halszka Glowacka, modeldeki bazı ince ayrıntıları keşfederek, acı veren fenomeni anlamaya destek olabileceklerini öne sürüyor.
Glowacka, “İnsanın biyolojik gelişiminin gizemlerinden biri, molar oluşumu ile yaşam zamanı arasındaki kati senkronizasyonun iyi mi ortaya çıkmış olduğu ve iyi mi düzenlendiğidir” diyoe ve ekliyor: “Bu emek harcama, diş gelişimi, kafatası büyümesi ve olgunlaşma profilleri arasındaki uzun süreden beri malum bağlantıların görüntülenebildiği kuvvetli ve yeni bir mercek sağlıyor.“