Ekran kartı bobin zırıltısı (coil whine) niçin ortaya çıkar ve bu ses donanım için bir problem mu? Coil whine nedir, ekran kartı bobin sesi niçin olur ve coil whine zararı dokunan mı şeklinde en oldukca dört gözle beklenen soruların yanıtlarını bu içerikte açıklıyoruz. Eğer yüksek FPS esnasında duyulan ince seslerin kaynağını ve iyi mi azaltılabileceğini öğrenmek istiyorsanız, doğru yerdesiniz.
Yüksek performanslı bir bilgisayar sisteminde oyun oynarken ya da grafik ağırlıklı bir uygulama çalıştırılırken kasadan gelen ince, tiz ve kimi zaman dalgalı bir ses fark edilebilir. Bu ses bir çok vakit fan gürültüsüne benzese de fan devri değişmediği hâlde varlığını sürdürüyorsa deposu büyük olasılıkla ekran kartıdır. Bobin zırıltısı olarak malum bu ses, bilhassa yeni ve kuvvetli ekran kartlarında daha sık gündeme gelir. Kullanıcı açısından en kafa karıştırıcı nokta ise bu sesin arıza mı yoksa düzgüsel bir durum mu olduğudur.
Bobin zırıltısı, ekran kartının çalışmasını engellemiş olan bir problem değildir. Kart yüksek performans üretmeye devam eder, ısı değerleri düzgüsel seyreder ve sistem kararlılığı çoğu zaman bozulmaz. Buna karşın sesin varlığı, bilhassa sessiz bir ortamda çalışan kullanıcılar için ciddi bir konfor problemi hâline gelir. Kulaklık takılmadığında yada gece kullanımında bu ses oldukca daha belirgin hissedilebilir.
Bu sesin her kartta aynı şiddette duyulmaması, hatta aynı model kartlarda bile kullanıcıdan kullanıcıya değişmesi, bobin zırıltısının üretim toleransları ve sistem koşullarıyla direkt ilişkili bulunduğunu gösterir.
Coil Whine teknik olarak iyi mi oluşur?
Ekran kartları, güç kaynağından gelen elektriği direkt kullanmaz. Gelen voltaj, GPU ve hafıza yongalarının gereksinim duyduğu değerlere dönüştürülür. Bu dönüşüm işlemi, ekran kartı üstündeki voltaj düzenleme modülleri tarafınca gerçekleştirilir. Bu modüllerin en mühim parçalarından biri de bobinlerdir. Bobinler, üstünden geçen elektrik akımını manyetik alan yardımıyla düzenler.
Elektrik akımı durağan(durgun) değildir. Bilhassa GPU yük altındayken akım saniyede binlerce kez değişmiş olur. Bu değişiklik esnasında bobinlerin içindeki manyetik alan da devamlı genişler ve daralır. Manyetik alanın bu süratli değişimi, bobin telinde mikroskobik titreşimler oluşturur. Normalde bu titreşimler duyulmaz. Sadece titreşim frekansı insan kulağının algılayabileceği aralığa girdiğinde ses ortaya çıkar. Bu sesin tonu ve sertliği, bobinin yapısına, kullanılan malzemeye ve montaj biçimine bağlıdır. Aynı ekran kartı modeli bile değişik üretim partilerinde değişik bobinler içerebilir. Bu yüzden bazı kullanıcılar tamamen sessiz bir kartla karşılaşırken, bazıları belirgin coil whine duyabilir.
Mühim bir detay da şudur: Coil whine elektriksel bir arıza değildir. Bobin yanmaz, kısa dönem yapmaz yada performans düşüşüne niçin olmaz. Ses, tamamen mekanik titreşimden doğar. Bu yüzden yazılım güncellemesiyle tamamen ortadan kaldırılması çoğu zaman mümkün değildir. Sadece emek harcama koşulları değiştirildiğinde ses seviyesi mühim seviyede değişebilir.
Yüksek FPS ve yük dalgalanmaları zırıltıyı niçin artırır?
Bobin zırıltısının en belirgin olduğu anlamış olur çoğu zaman ekran kartının devasa yükseklikte kare hızlarına ulaşmış olduğu durumlardır. Oyunların ana menülerinde, yükü hafifçe olan fakat FPS değerinin yüzlerce kareye çıkmış olduğu sahnelerde coil whineın aniden ortaya çıkması bu yüzden sık görülür. GPU bu sahnelerde maksimum hızda çalışır ve güç tüketimi oldukca süratli şekilde dalgalanır.
FPS kıymeti yükseldikçe GPU’nun çekmiş olduğu akım da daha ani değişimler gösterir. Bu ani değişimler bobinler üstündeki manyetik alanın devamlı değişik frekanslarda titreşmesine niçin olur. Bazı frekanslar insan kulağı için daha rahatsız edicidir ve tiz bir zırıltı şeklinde algılanır. FPS sınırı getirildiğinde ya da V-Sync açıldığında sesin belirgin halde azalması, bu birlikteliğin en net göstergesidir.
Coil whineı tetikleyen yaygın senaryolar şunlardır:
- Oyun menülerinde yada yükü hafifçe sahnelerde devasa yükseklikte FPS değerleri
- Bileşik benchmark ve stres testleri
- FPS’nin ansızın yükselip düşmüş olduğu görüntüler
- GPU yükünün devamlı dalgalandığı uygulamalar
Tam yük altında çalışan bir ekran kartı devamlı coil whine üretmez. Aslolan tetikleyici olan, yükün durağan(durgun) olmaması ve güç tüketiminin saniyeler içinde büyük değişimler göstermesidir. Bu yüzden bazı oyunlarda asla ses duyulmazken, daha rahat görünen sahnelerde rahatsız edici bir zırıltı ortaya çıkabilir.
Coil Whine bir arıza mıdır, yoksa düzgüsel mi kabul edilir?
Bobin zırıltısı teknik açıdan arıza olarak kabul edilmez. Ekran kartı görevini yerine getirir, performans değerleri normaldir ve donanımsal bir risk oluşturmaz. Bu yüzden üreticilerin büyük kısmı coil whineı güvence kapsamında bir kusur olarak değerlendirmez. Sadece bu durum, kullanıcı deneyimi açısından tamamen önemsiz olduğu anlamına gelmez.
Ses seviyesi düşükse ve yalnızca belirli senaryolarda fark ediliyorsa, bir çok kullanıcı bunu tolere edilebilir bulur. Sadece kasa kapalıyken bile duyulacak kadar yüksek bir zırıltı var ise, bu durum ciddi bir konfor sorununa dönüşebilir. Bilhassa sessiz sistemler kullananlar için coil whine, fan gürültüsünden bile daha rahatsız edici olabilir.
Burada belirleyici olan unsur, sesin sertliği ve sürekliliğidir. Hafifçe ve düzensiz bir zırıltı çoğu zaman düzgüsel kabul edilirken, devamlı ve yüksek sesle gelen coil whine kullanıcıyı değişiklik talebine yöneltebilir. Bazı üreticiler, belirli bir seviyenin üstündeki coil whine şikâyetlerinde değişiklik yapmayı kabul ederken, bazıları bunu tamamen kullanım karakteristiği olarak değerlendirir. Bu yüzden coil whine, teknik olarak “düzgüsel”, pratikte ise “kabul edilebilirlik sınırı kişiye bakılırsa değişen” bir durumdur.
Güç deposu ve elektrik altyapısı coil whine’ı iyi mi etkisinde bırakır?
Bobin zırıltısının sertliği yalnızca ekran kartına bağlı değildir. Güç deposu ve hatta evindeki elektrik altyapısı bile bu sesi direkt etkileyebilir. Kalitesiz yada dalgalı güç elde eden bir PSU, ekran kartına giden akımın daha düzensiz olmasına neden olur. Bu düzensizlik, bobinlerdeki titreşimi artırabilir.
Aynı ekran kartının değişik bir güç kaynağıyla kullanıldığında daha azca ya da daha çok coil whine üretmesi bu yüzden mümkündür. PSU’nun voltaj regülasyon kalitesi, ekran kartının güç devrelerini direkt etkisinde bırakır. Ek olarak priz topraklamasının zayıf olduğu ortamlarda elektriksel dalgalanmalar daha belirgin olabilir.
Coil whineı etkileyen çevresel faktörler şunlardır:
- Düşük kaliteli yada yetersiz güç deposu
- PSU’nun yüksek yük altında voltaj dalgalanması
- Zayıf yada hatalı topraklama
- Değişik prizlerde değişik ses seviyeleri
Bu yüzden coil whine ile karşılaşıldığında yalnızca ekran kartını suçlamak yerine, sistemin tamamını değerlendirmek daha sıhhatli bir yaklaşım olur. Bazı kullananların yalnızca PSU değiştirerek coil whineı ciddi seviyede azaltabilmesi bu etkiyi açıkça gösterir.
Coil Whine azaltılabilir mi, tamamen yok edilebilir mi?
Bobin zırıltısını tamamen ortadan kaldırmak devamlı mümkün değildir. Şundan dolayı ses, donanımın fizyolojik yapısından doğar. Sadece bazı kullanım ayarlarıyla sesin sertliği belirgin şekilde azaltılabilir. FPS sınırı koymak, V-Sync yada benzeri senkronizasyon teknolojilerini kullanmak çoğu zaman en etkili yöntemlerden biridir. Bu sayede GPU’nun gereksiz yere aşırı kare üretmesi engellenir.
Kasa içi hava akışının iyileştirilmesi ve PSU’nun kaliteli bir modelle değiştirilmesi de dolaylı olarak yarar sağlayabilir. Bazı durumlarda coil whine zaman içinde azalabilir. Bobinlerin emek harcama karakteristiği uzun soluklu kullanımda değişebilir ve titreşim daha azca duyulur hâle gelebilir. Sadece bu durum her kart için geçerli değildir ve güvence edilemez.
Coil whine, ekran kartının ömrünü kısaltan bir problem değildir; sadece kullanıcı deneyimini direkt etkisinde bırakır. Bu yüzden ses seviyesi kişisel hoşgörü sınırlarını aşıyorsa, iade yada değişiklik seçeneklerini değerlendirmek mantıklı olabilir. Siz ekran kartınızda bobin zırıltısı fark ettiniz mi? Hangi koşullarda ortaya çıktığını gözlemlediniz? Deneyimlerinizi paylaşmanız, benzer durumlarla karşılaşanlar için yol gösterici olabilir.
